ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΑ ΑΓΙΑ ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ
ΜΕΓΑΛΟ ΑΓΙΑΣΜΟ!!
1) Η ΕΟΡΤΗ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ Ή ΕΠΙΦΑΝΕΙΩΝ!!
Αγαπητοί μας φίλοι και Χριστιανοί μας, την Θεοφάνεια της Γεννήσεως του Χριστού, που ζήσαμε και εορτάσαμε πανευλαβώς και χαρμόσυνα στις 25 Δεκεμβρίου, ακολουθεί στις 6 Ιανουαρίου η Θεοφάνεια της Βαπτίσεώς Του, (δηλαδή η Φανέρωση της Αγίας Τριάδος).
Τα Θεοφάνεια ή και Θεοφάνια, είναι η μεγάλη ετήσια Χριστιανική εορτή της ανάμνησης της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Εορτάζεται όπως προαναφέρθηκε στις 6 Ιανουαρίου και είναι η τρίτη και τελευταία μεγάλη εορτή του Δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων.
Θεοφάνεια σημαίνει ότι τότε μας φανερώθηκε ο Θεός. Δηλαδή κατά την Βάπτιση του Ιησού έχουμε την ταυτόχρονη φανέρωση των υποστάσεων του Τριαδικού μας Θεού.
Α) Του Υιού του Θεού, με την παρουσία του Ιησού.
Β) Την παρουσία του Αγίου Πνεύματος «εν είδει περιστεράς» αλλά και Γ). Την παρουσία του Πατέρα, που με τον λόγο της φωνής Του βεβαιώνει του λόγου το αληθές ότι: «ούτος εστίν ο Υιός μου ο Αγαπητός εν ω ευδόκησα» (Ματθ. 3, 13). Η εορτή των Θεοφανείων λέγεται επίσης Επιφάνεια και Φώτα ή Εορτή των Φώτων.
Τα Αγία Θεοφάνεια είναι μία από τις αρχαιότερες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας μας, η οποία θεσπίσθηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και αναφέρεται στη φανέρωση της Αγίας Τριάδας κατά την Βάπτιση του Ιησού Χριστού. Η ιστορία της Βάπτισης του Χριστού έχει ως εξής: Μετά από Θεία εντολή ο Ιωάννης ο Πρόδρομος που ήταν 6 μήνες μεγαλύτερος του Χριστού και εξάδελφός του και διέμενε στην έρημο, ασκητεύοντας και κηρύττοντας το Βάπτισμα της μετανοίας, εγκατέλειψε την ερημική ζωή και ήλθε στον Ιορδάνη ποταμό όπου Κήρυττε και Βάπτιζε. Εκεί παρουσιάσθηκε κάποια ημέρα ο Ιησούς στις αρχές του 30ου έτους της ηλικίας του και ζήτησε να Βαπτισθεί.
Ο Ιωάννης, αν και το Άγιο Πνεύμα τον είχε πληροφορήσει ποιος ήταν εκείνος που του ζητούσε να Βαπτισθεί, στην αρχή αρνείται να τον Βαπτίσει ισχυριζόμενος ότι ο ίδιος έχει ανάγκη να Βαπτισθεί από Εκείνον. Ο Ιησούς όμως του εξήγησε ότι αυτό ήταν το θέλημα του Θεού και τον έπεισε να τον Βαπτίσει. Και τότε μπροστά στα έκπληκτα μάτια των θεατών διαδραματίσθηκε μία μοναδική, ανεπανάλειπτη και μεγαλειώδης σκηνή, όταν με την μορφή ενός περιστεριού κατήλθε το Άγιο Πνεύμα και κάθισε επάνω στον Βαπτιζόμενο Ιησού, ενώ συγχρόνως ακούσθηκε από τον Ουρανό η φωνή του Θεού η οποία έλεγε: «Ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα» (Αυτός είναι ο αγαπημένος μου Υιός, αυτός είναι ο εκλεκτός μου).
Από τότε πλέον και το Βάπτισμα των Χριστιανών, δεν είναι «εν ύδατι», όπως το Βάπτισμα «μετανοίας» του Ιωάννη, αλλά «εν Πνεύματι Αγίω». Ο Κύριος με το να Βαπτιστεί αγίασε το νερό, το έκανε νερό αγιασμού και συμφιλίωσης με τον Θεόν. Έτσι η Βάπτιση του Κυρίου άνοιξε την θύρα του Μυστηρίου του Βαπτίσματος. Με την καθαρτική χάρη του Αγίου Βαπτίσματος ο παλαιός αμαρτωλός άνθρωπος ανακαινίζεται και με την τήρηση των Θείων εντολών γίνεται κληρονόμος της Βασιλείας των Ουρανών!
Με το νερό του Αγιασμού το οποίο δεν είναι πλέον σύμβολο της κυριαρχίας των αντίθεων δυνάμεων αλλά γίνεται φορέας της χάρης του Θεού δίνεται στον καθένα από εμάς η ευκαιρία να κάνει ένα πνευματικό λουτρό καθαρίζοντας έτσι ότι τον απομακρύνει από τον Θεό και να ξεκινήσει την καινούργια χρονιά με ανανεωμένη την απόφαση της επιστροφής σε Αυτόν. Ο Αγιασμός στην χώρα μας έχει και την έννοια του καθαρμού, του εξαγνισμού των ανθρώπων, καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων.
Η σκηνή της Βάπτισης του Ιησού σηματοδοτεί την έναρξη μίας νέας ευκαιρίας για τον άνθρωπο να επιστρέψει στον Θεό και να ανακτήσει όσα έχασε με την απομάκρυνσή του από αυτόν. Η τοποθέτηση της εορτής των Θεοφανείων στην αρχή του νέου έτους, έρχεται να υπενθυμίσει σε κάθε Χριστιανό ότι η δεύτερη αυτή ευκαιρία παραμένει σε ισχύ για τον καθένα μας.
Στους άφωτους, σκοτεινούς και χαλεπούς καιρούς που ζούμε αγαπητοί μας, το γεγονός αυτό της Ελπίδας, της Χαράς και της Ζωής, δηλαδή η φανέρωση της Αγίας Τριάδος και το Φως των Θεοφανείων, είναι όχι μόνον το ζητούμενο αλλά και το μόνο διέξοδο και λύση στα αλύτρωτα αδιέξοδα μας. Φαίνεται όμως πως εμείς οι Νεοέλληνες δυστυχώς τελικά επιλέγουμε τον δρόμο της αυτοκαταστροφής…
Δεν μαθαίνουμε από τα παθήματα, τις δοκιμασίες και τα βάσανά μας. Τα τελευταία χρόνια μπήκαμε στην μέγγενη της «κρίσης», όπως την ονόμασαν, και αναζητούμε λύτρωση και σωτηρία μέσα από δρόμους και τρόπους που όπως μας λένε, απαιτούν θυσίες, περικοπές, στερήσεις, δάκρυα, πόνο και αίμα.
Ο περήφανος Ελληνικός λαός μας κατάντησε να περιμένει σε ατελείωτες «ουρές» για να προμηθευτεί ότι μέχρι χθες θεωρούσε δεδομένο και αυτονόητο. (Φαγητό, χρήματα, ρούχα, φάρμακα, κ.α.).
Καταντήσαμε ζητιάνοι στον τόπο μας… Καραβάνια εξαθλιωμένων, ανέργων και νεόπτωχων… Η νεολαία μας, απογοητευμένη από την ασυνέπεια λόγων και έργων μας, καθώς τους παραδίδουμε μία Πατρίδα χρεοκοπημένη και λαβωμένη, αναζητούν ζωή και μέλλον στην ξενιτιά. Η Χώρα μας δυστυχώς πλέον τείνει να γίνει ένα απέραντο γηροκομείο…
Το Φως των Θεοφανείων ας διαλύσει το σκοτάδι της κρίσης και της ανέχειας, ας φωτίζει κάθε ημέρα του καινούργιου χρόνου και να ζεσταίνει τις ψυχές και τις καρδιές μας, έτσι ώστε να αγαπούμε περισσότερο τον Θεό και τον συνάνθρωπο.
Τέλος αγαπητοί μας Χριστιανοί, ευχόμαστε ολόψυχα η χώρα μας, ο λαός μας, οι άνθρωποι της Ενορίας αλλά καθώς επίσης και της Πόλεώς μας, να είναι πάντοτε φωτισμένοι, χαρούμενοι, καθώς επίσης ευλογημένοι και να έχουν Χρόνια Πολλά και Καλά!!
2) ΣΚΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΑΓΙΑΣΜΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΔΩΡΟ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΓΙΑ ΕΜΑΣ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ
Αγαπητοί μας παίρνουμε από την ίδια βρύση, την ίδια ώρα και ημέρα, δυο ποτήρια νερό. Το ένα το «διαβάζει» ο Ιερέας, κάνοντας το νερό «Αγιασμό». Το άλλο το αφήνεις χωρίς Προσευχή. Μένουν και τα δυο ποτήρια εκτεθειμένα στον αέρα. Αποτέλεσμα; Το νερό που δεν έγινε Αγιασμός βγάζει φυσαλίδες, φθείρεται, και αλλοιώνεται. Αντίθετα, το νερό που έγινε Αγιασμός, παρόλο που είναι και αυτό εκτεθειμένο, παρόλο που πάρθηκε από την ίδια πηγή, και την ίδια στιγμή, παραμένει πάντα καθαρό και φρέσκο, λες και μόλις βγήκε από την πηγή. Έχει μέσα του μία “ουσία”, που το κάνει να μην χαλάει. Έχει ένα ισχυρό και αναλλοίωτο «συντηρητικό»: την αόρατη Θεία Χάρη, που κάνει τα φυσικά υπερφυσικά, τα φθαρτά άφθαρτα. Η Θεία Χάρη κάνει και κάτι άλλο ακόμη: Εκπέμπει μία ουράνια και καταπληκτική Θεία ευωδιά. Με άλλα λόγια, η Θεία Χάρη, ανάμεσα στα άλλα κάνει το νερό του Αγιασμού να ευωδιάζει.
Ο Σεβασμιώτατος Επίσκοπος Ερζεγοβίνης Αθανάσιος Γιέβτιτς διηγείται: «Σε ένα σπίτι ζούσε μία μάνα με το παιδί της.Μία ημέρα η μάνα κάλεσε τον Ιερέα της Ενορίας τους στο σπίτι να τους κάνει Αγιασμό. Έκαμε τον Αγιασμό και έφυγε.Το μεσημέρι γύρισε ο νεαρός γιος (είκοσι χρονών), κατάκοπος από την δουλειά του, στο σπίτι. Μάνα, γιατί μοσχοβολάει το σπίτι; Τι έγινε; Ήλθε ο Ιερέας, παιδί μου, και μας έκαμε Αγιασμό!! Έλα να φας, παιδί μου! Θα πεινάς! Άσε, μανούλα μου, να χορτάσω πρώτα την ευωδιά από τον Αγιασμό!!
Ζούσε σεμνά· και η ψυχή του αισθανόταν την ευωδιά από την αγιαστική χάρη του Αγιασμού».
«Αγιασμό» κάνουν και οι Ιερείς των Ρωμαιοκαθολικών Χριστιανών. Όμως το νεράκι, που αγιάζουν οι Ιερείς τους, δεν διαφέρει από το κοινό νερό. Φθείρεται και αλλοιώνεται. Κατά τον 18ο περίπου αιώνα, συνέβη στη Ρουμανία ένα γεγονός, που τάραξε τους εκεί Χριστιανούς. Οι Ρωμαιοκαθολικοί έλεγαν στους Ορθοδόξους: «εμείς έχουμε την αλήθεια, εσείς την πλάνη».Το ίδιο έλεγαν και οι Ορθόδοξοι στους Ρωμαικαθολικούς. Ξέσπασαν μεγάλες έριδες. Συναντήθηκαν οι δυο αρχηγοί των ‘Εκκλησιών (ο Ορθόδοξος Αρχιεπίσκοπος και ο Καρδινάλιος) και είπαν: «Κάτι πρέπει να κάνουμε για να ηρεμήσουν τα πνεύματα». Αποφάσισαν και οι μεν και οι δε, να κάνουν την ακολουθία του Αγιασμού. Έκαναν (ο καθένας ξεχωριστά) την ακολουθία. Σφράγισαν τις δυο κολυμβήθρες με τους «Αγιασμούς».
Ο Ορθόδοξος είπε στον Ρωμαιοκαθολικό: Αν χαλάσει ο δικός μας Αγιασμός και δε χαλάσει ο δικός σας, τότε εμείς είμαστε σε πλάνη και εσείς στην Αλήθεια. Αν όμως χαλάσει ο δικός σας, τότε εσείς είσθε σε πλάνη». Ο Ρωμαιοκαθολικός το δέχθηκε.Συμφώνησαν να ανοίξουν τις «κολυμβήθρες» μετά από σαράντα ημέρες. Δεν πέρασαν κιόλας δέκα ημέρες και φανερώνεται η Παναγία στον Ορθόδοξο Αρχιεπίσκοπο και του λέει: «Τρέξε! Πάρε και τον Καρδινάλιο, πηγαίνετε στην Εκκλησία να ελέγξετε τον Αγιασμό». Πήγαν. Και τι είδαν; Ο Αγιασμός των Καθολικών μύριζε ανυπόφορα. Των Ορθοδόξων ήταν πεντακάθαρος. Το μεγάλο αυτό γεγονός παριστάνεται σε τοιχογραφία στο Πατριαρχείο Ρουμανίας, στο Βουκουρέστι.
Λένε μερικοί επίσης: «Εγώ αν δε δω το Θαύμα, δεν πιστεύω στον Θεό». Τους λες: «Ο Αγιασμός δεν είναι Θαύμα; Γιατί δεν χαλάει»; Απαντούν: «Φταίει ο Βασιλικός, που έβαλε μέσα ο Ιερέας». Τους λες: «Βάλε και εσύ Βασιλικό». Δεν βάζουν. Τους λες ξανά: Εξέτασε τον Αγιασμό στο χημείο”. Δεν πάνε! Και συνεχίζουν και λένε: «Εγώ, αν δε δω θαύμα, δεν πιστεύω στο Θεό»! Λέει η παροιμία μας: «Όποιος βαριέται να ζυμώσει, πέντε ημέρας κοσκινίζει». Και όποιος δε Θέλει να πιστέψει, προσπαθεί (αγωνίζεται!) να μην πιστέψει…
Ο Αγιασμός δεν είναι απλώς από μόνο του ένα θαύμα, άλλα κάνει και θαύματα. Το θαύμα που κάνει θαύμα. Ο Αγιασμός είναι ένα ζωντανό θαύμα Θεού και του Ουρανού. Για όσους δεν πιστεύουν στον Θεό ή για όσους αμφιβάλλουν για την Ορθόδοξη Χριστιανική μας πίστη, ας γίνει αφορμή να προβληματιστούν. Η σύστασή του δεν αλλοιώνεται, επιτελεί θαύματα σε όσους Τον χρησιμοποιούν με την πίστη πως ο Θεός ενεργεί μέσω της αγιαστικής του δύναμης, προστατεύει τους πιστούς, εξαγνίζει χώρους, ζώα, τρόφιμα κ.λ.π. Ο Αγιασμός τέλος αγαπητοί μας φίλοι και Χριστιανοί μας, είναι δώρο του Θεού και του Ουρανού! Και πρέπει να ευχαριστούμε μέσα από την καρδιά μας τον Κύριο μας και για αυτή την ευλογία Του!!
3) ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΑΦΟΡΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΔΥΟ ΑΓΙΑΣΜΩΝ ΤΗΣ ΠΑΡΑΜΟΝΗΣ ΚΑΙ ΑΝΗΜΕΡΑ ΤΩΝ θΕΟΦΑΝΕΙΩΝ;
Που έγκειται η διαφορά των δύο Αγιασμών, της ΠΡΩΤΑΓΙΑΣΗΣ κατά την παραμονή και της δεύτερης κατά την ημέρα των ΦΩΤΩΝ, εφ’ όσον οι ακολουθίες είναι οι ίδιες, και σε τι ειδικότερο χρησιμοποιείται ο καθένας;
Και στις δύο περιπτώσεις τελείται η ίδια ακριβώς ακολουθία, με μόνη τη διαφορά ότι ο «πρόλογος» της μεγάλης καθαγιαστικής ευχής, δηλαδή από το «Τριάς ὑπερούσιε…» μέχρι το «συνεχόμενος φόβῳ ἐν κατανύξει βοῶ σοι», διαβάζεται μόνο κατά την ημέρα των Θεοφανίων, ενώ κατά την παραμονή η ευχή αρχίζει από το «Μέγας εἶ, Κύριε…».
Ο «πρόλογος» αυτός δεν είναι καν ευχή αλλά πανηγυρικό εγκώμιο της εορτής, που βέβαια δεν αλλοιώνει καθόλου την ουσία της ακολουθίας στην οποία αποτελεί μεταγενέστερο και εμβόλιμο στοιχείο. Επομένως και της παραμονής και της εορτής ο Αγιασμός είναι ακριβώς ο ίδιος, «μέγας Αγιασμός» και στις δύο περιπτώσεις.
Η διάκριση, που θέλουν να πιστεύουν μερικοί ότι υπάρχει ως προς τη δύναμη και τη χρήση των δύο, η μάλλον του ενός Αγιασμού, δεν είναι δικαιολογημένη.
4) ΟΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΒΑΠΤΙΣΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ!
Αγαπητοί μας, ως γνωστό οι Ιερές εικόνες είναι τα βιβλία των αγραμμάτων που μας διδάσκουν με τα διάφορα σύμβολά τους. Έτσι στις Βυζαντινές εικόνες της Βάπτισης του Κυρίου μας, βλέπουμε τα εξής:
Ο ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΣ βρίσκεται στο κέντρο της εικόνας.
ΒΡΑΧΙΑ υπάρχουν δεξιά και αριστερά του.
Ο ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ βρίσκεται στο μέσον του ποταμού.
Άλλοτε στις πιο παλιές ανατολικής τέχνης εικόνες είναι γυμνός με μια ελαφρά κλίση και λίγο διασταυρωμένα τα πόδια με σκοπό να καλύψει το φύλο, σύμφωνα και με τον ύμνο του Εσπερινού που λέει: «γύμνωσιν αισχίστην περιστέλλων Αδάμ τω προπάτορι, απογυμνούσαι εκουσίως». Άλλοτε πάλι, σε πιο νέες εικόνες της Ορθόδοξης Ανατολικής τέχνης, για λόγους σεμνότητας, (επηρεαζόμενες από την δυτική εικονογραφία που δεν υπάρχει αντίληψη του συμβολισμού της γύμνωσης), ο Ιησούς φοράει περίζωμα.
Ο ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΒΑΠΤΙΣΤΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ βρίσκεται στα δεξιά του Κυρίου, ντυμένος χιτώνα ή ιμάτιο απλό ρούχο) πάνω από την μηλωτή ένδυμα από τρίχα καμήλας).
Στην Ορθόδοξη αγιογραφία ο Πρόδρομος με δέος και σε στάση υπόκλισης βαπτίζει τον Ιησού, «απτόμενος της κορυφής του Δεσπότου». Δηλαδή, ρίχνει νερό με τα χέρια του, αγγίζοντας το κεφάλι του Χριστού. Στην δυτική ζωγραφική, ο Χριστός δεν ζωγραφίζεται μέσα στο νερό αλλά πάνω στα βράχια και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος Του χύνει νερό στο κεφάλι από κάποιο κύπελλο. Έχουμε δηλαδή παράσταση του δια ραντισμού βαπτίσματος της καθολικής εκκλησίας, ενώ οι ορθόδοξες βυζαντινές υπενθυμίζουν το δια «καταδύσεως» Βάπτισμα σύμφωνα με το «ανέβη από του ύδατος» (Ματθ. 3, 16), αλλά και με το κήρυγμα του Κυρίλλου Ιεροσολύμων.
ΕΝΑ ΚΥΑΝΟ ΗΜΙΚΥΚΛΙΟ πάνω από τον Χριστό, εικονίζει τον Ουρανό.
ΕΝΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ, είναι η σωματική μορφή «σωματικώ είδει» (Λουκ. 3, 22) που πήρε το Άγιο Πνεύμα και που κατεβαίνοντας από τον Ουρανό, στέκεται πάνω από το κεφάλι του Ιησού, σύμφωνα με το χωρίο «και ιδού ηνεώχθησαν αυτώ οι ουρανοί και είδεν το πνεύμα του Θεού καταβαίνον ωσεί περιστεράν και ερχόμενον επ’ αυτόν» (Ματθ. 3, 16).
ΕΝΑ ΧΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ που κατευθύνεται από τον Ουρανό, εικονίζεται σε παλιότερες εικόνες βεβαιώνοντας «του λόγου το αληθές» και δείχνοντας ότι «ούτος εστίν ο Υιός μου ο Αγαπητός εν ω ευδόκησα» (Ματθ. 3, 13).
ΤΡΕΙΣ Ή ΤΕΣΣΕΡΕΙΣ ΑΓΓΕΛΟΙ προσκλίνοντες στα αριστερά του Κυρίου, έχουν καλυμμένα τα χέρια τους με ιμάτια για να ντύσουν τον Ιησού μόλις βγει από το νερό.
ΣΤΟ ΝΕΡΟ κάτω από τα πόδια του Ιησού εικονίζονται με προσωποποιήσεις, σύμφωνα με την ελληνιστική παράδοση, η ΘΑΛΛΑΣΣΑ και ο ΙΟΡΔΑΝΗΣ.
Η ΘΑΛΑΣΣΑ παριστάνεται με μορφή γυναίκας «νηχομένης».
Ο ΙΟΡΔΑΝΗΣ παριστάνεται σαν γέροντας γυμνός, συνήθως πάνω σε ψάρι.
ΨΑΡΙΑ πλαισιώνουν τον Ιησού μέσα στον ποταμό και μερικές φορές βλέπουμε και βλάστηση στις βραχώδης ακτές.
ΜΙΑ ΑΞΙΝΑ στη ρίζα ενός δέντρου βρίσκεται στα αριστερά της εικόνας θυμίζοντας σε όλους εμάς τα ξεκάθαρα λόγια του Ιωάννη του Προδρόμου «ήδη δε και η αξίνη προς την ρίζαν των δένδρων κείται, παν ουν δένδρον μη ποιούν καρπόν καλόν εκκόπτεται και εις πυρ βάλλεται» (Ματθ. 3, 10) η αξίνα βρίσκεται ήδη στη ρίζα των δέντρων κάθε δέντρο, λοιπόν, που δεν κάνει καλό καρπό, κόβεται, και ρίχνεται στη φωτιά).
ΕΝΑΣ ΤΕΤΡΑΚΕΦΑΛΟΣ ΔΡΑΚΟΝΤΑΣ ή μορφές δρακόντων σε κάποιες εικόνες, όπου πάνω πατάει ο Ιησούς και συντρίβει, συμβολίζει τον διάβολο και τα προσωπεία του. Η παράσταση οφείλεται στην υμνολογία και ειδικότερα στα λόγια ευχής του αγιασμού “Συ τας κεφαλάς των εμφωλευόντων δρακόντων συνέτριψας”.
ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ που φαίνονται να ξεπροβάλλουν πίσω από ένα βράχο, στην μεριά του Προδρόμου, είναι οι μαθητές του Ιωάννου που, με απορία καθρεπτισμένη στα πρόσωπά τους, αναλογίζονται αν ο βαπτιζόμενος Ιησούς είναι πράγματι ο Μεσσίας που περίμεναν.
Πατήρ Νικόλαος Κατσιδήμας
