Επέζησαν από πυρκαγιές. Αλλά κάτι άλλο σκοτώνει τα εμβληματικά ελατοδάση της Ελλάδας”. Με αυτό τον τίτλο εισάγει τους αναγνώστες του ο βρετανικός Guardian στη σύνθετη κρίση που απειλεί τα ελληνικά οικοσυστήματα.
Στα βουνά της Πελοποννήσου, τα συνήθως ανθεκτικά δέντρα γίνονται καφέ ακόμα και εκεί που οι πυρκαγιές δεν έχουν φτάσει. Οι ειδικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για μια σύνθετη κρίση, γράφει η εφημερίδα.
Στη νότια Πελοπόννησο, η ελληνική ελάτη έχει μια επιβλητική παρουσία. Τα βαθυπράσινα, αργής ανάπτυξης κωνοφόρα έχουν από καιρό καθορίσει τα δάση μεγάλου υψομέτρου της περιοχής, ευδοκιμώντας στα βουνά και τα βραχώδη εδάφη. Για γενιές ήταν ένα από τα πιο ανθεκτικά είδη της χώρας, ασυνήθιστα ικανά να αντέχουν την ξηρασία, τα έντομα και τις πυρκαγιές που περιοδικά σαρώνουν τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Αυτά τα ελληνικά δάση έχουν ζήσει με φωτιά για όσο καιρό μπορεί κανείς να θυμηθεί.
Τα ανθεκτικά αργής ανάπτυξης κωνοφόρα συνήθως ευδοκιμούν στα βουνά της Πελοποννήσου. Αυτή τη φορά, ωστόσο, κατάλαβε σχεδόν αμέσως ότι κάτι δεν πάει καλά. Η κλίμακα άλλαξε. Καθώς ο Αβτζής και οι συνάδελφοί του προχωρούσαν πιο βαθιά μέσα στα δάση, τα γνώριμα τοπία ενός δάσους μετά την πυρκαγιά έδωσαν τη θέση τους σε κάτι πολύ πιο ανησυχητικό. “Υπήρχαν εκατοντάδες στρέμματα χαμένων δέντρων”, λέει – όχι μόνο αυτά που χάθηκαν στην ίδια την πυρκαγιά, αλλά και μεγάλα κομμάτια νεκρά και ετοιμοθάνατα ανάμεσα στο πράσινο, όπου οι φλόγες δεν τα είχαν φτάσει.
Στα βουνά της Πελοποννήσου, ολόκληρες εκτάσεις πράσινου δάσους γίνονται πορτοκαλί, καθώς τα μακρόβια έλατα ξεραίνονται και πεθαίνουν. Το επίπεδο καταστροφής ήταν τόσο πολύ πέρα από αυτό που είχε δει ο Αβτζής τα προηγούμενα χρόνια, που τον ανάγκασε να επικοινωνήσει αμέσως με το υπουργείο Περιβάλλοντος και να σημάνει συναγερμό. “Η κλίμακα της ζημιάς ήταν τεράστια”, λέει. Ένα δάσος κυρίως νεκρών ελάτων.
Ωστόσο, οι πυρκαγιές δεν είναι το μόνο πράγμα που σκοτώνει τα δέντρα, και οι δυνάμεις που διαμορφώνουν τις συνέπειες των πυρκαγιών έχουν μετατοπιστεί δραματικά τα τελευταία πέντε χρόνια. Αυτό που είδε ο Αβτζής ήταν το αποτέλεσμα πολλαπλών πιέσεων που στοιβάζονται η μία πάνω στην άλλη, καθεμία από τις οποίες ενισχύεται από την κλιματική κρίση.
Ξηρασία και έλλειψη χιονιού
Η πρώτη είναι η σοβαρή, παρατεταμένη ξηρασία, που πλέον αποτελεί καθοριστικό χαρακτηριστικό του κλίματος της Ελλάδας. Η ξηρασία επιδεινώνεται από τη σταθερή μείωση των χιονοπτώσεων. Μια μελέτη του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Έρευνας και Βιώσιμης Ανάπτυξης και του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαπίστωσε ότι μεταξύ 1991 και 2020, η Ελλάδα έχασε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονοκάλυψης ετησίως, κάτι που αλλοίωσε μία από τις σημαντικότερες πηγές υγρασίας βραδείας απελευθέρωσης της χώρας.
Στη συνέχεια έρχεται η βιολογική επίπτωση. Τα εδάφη που έχουν υποβαθμιστεί από την ξηρασία και η συρρίκνωση των υπόγειων υδάτων αφήνουν τα έλατα εξασθενημένα, δημιουργώντας ένα άνοιγμα για έντομα. “Γνωρίζουμε ότι η σοβαρή ξηρασία αποδυναμώνει τα δέντρα”, λέει ο Αβτζής. “Αλλά όταν εξετάσαμε πιο προσεκτικά τι συνέβαινε, διαπιστώσαμε ότι σκαθάρια του φλοιού είχαν εκμεταλλευτεί την κατάσταση. Επιτίθονταν στα δέντρα”.
Τα σκαθάρια του φλοιού – ιδιαίτερα αυτοί της υποοικογένειας Scolytinae – έχουν αναδειχθεί ως μια αυξανόμενη απειλή για τα ήδη πληττόμενα δάση της Ελλάδας τα τελευταία δύο χρόνια.
Το όνομά τους οφείλεται στο γεγονός ότι τα έντομα τρυπούν κάτω από τον εξωτερικό φλοιό, εισχωρώντας στα συστήματα στα οποία βασίζονται τα δέντρα για τη μεταφορά νερού και θρεπτικών συστατικών. Μόλις εγκατασταθούν μέσα σε έλατα που έχουν υποστεί βλάβες από την ξηρασία, ο αριθμός τους μπορεί να αυξηθεί ραγδαία. “Όταν ένας πληθυσμός φτάσει σε επίπεδα επιδημίας”, λέει ο Αβτζής, “γίνεται εξαιρετικά δύσκολο να τον θέσουμε ξανά υπό έλεγχο”.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Οι επιδημίες σκαθαριών του φλοιού έχουν γίνει μια ευρύτερη ευρωπαϊκή ανησυχία, λέει ο Αβτζής, αντικατοπτρίζοντας τα πρότυπα που παρατηρούνται και αλλού στην ήπειρο. “Η Νότια Ευρώπη μπορεί να είναι πιο ευάλωτη”, λέει, “αλλά παρατηρούμε παρόμοια δυναμική σε χώρες όπως η Ισπανία”.
Το συμπέρασμα είναι ανησυχητικό – υποδεικνύοντας ότι οι παράγοντες πίσω από τους θανάτους των δασών στην Πελοπόννησο δεν είναι τοπικές ανωμαλίες, αλλά συμπτώματα μιας ευρύτερης οικολογικής μετατόπισης.
Ωστόσο, εν μέσω των επιταχυνόμενων πιέσεων της κλιματικής κρίσης, υπάρχουν επιφυλακτικές νότες αισιοδοξίας. Ο Νίκος Μάρκος, δασικός κλιματολόγος στο FRI, επισημαίνει την αναγεννητική ικανότητα των μεσογειακών οικοσυστημάτων. “Η αναγέννηση μετά από πυρκαγιές μπορεί να είναι αρκετά ικανοποιητική”, λέει, “ακόμα και σε ορισμένες περιοχές της Πελοποννήσου”.
Η ανάκαμψη των δασών είναι ωστόσο αργή και άνιση. “Δεν είναι κάτι που μπορούμε να δούμε τον πρώτο χρόνο”, προσθέτει ο Μάρκος. “Μπορεί να χρειαστούν τέσσερα ή πέντε χρόνια”.
Ο Αβτζής είναι ρεαλιστής όταν μιλάει για το τι θα χρειαστεί για την προστασία των ορεινών δασών της Ελλάδας. “Θα είμαι ρεαλιστής”, λέει. “Η κυβέρνηση και τα υπουργεία πρέπει να αναλάβουν την πρωτοβουλία και να κινητοποιήσουν την απαραίτητη χρηματοδότηση για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος”.
Ορισμένα βήματα, σημειώνει, είχαν ήδη ξεκινήσει όταν υπέβαλε την έκθεσή του για την Πελοπόννησο. “Επικοινώνησαν με τις μεγάλες περιφερειακές δασικές υπηρεσίες και ρώτησαν πόση χρηματοδότηση χρειαζόταν”, λέει. “Αυτό που πραγματικά έχει σημασία τώρα είναι αν αυτά τα σχέδια τεθούν πράγματι σε εφαρμογή”.
Ερωτηθείς αν τα μεταβαλλόμενα μετεωρολογικά πρότυπα της Ελλάδας είναι πιθανό να συνεχίσουν να επιταχύνονται και αν αυτό θέτει υπαρξιακό κίνδυνο για τα δάση της νότιας Ευρώπης, ο Αβτζής σταματάει. “Δεν υπάρχει χρόνος για απαισιοδοξία”, λέει. “Αλλά έχουμε πολλή δουλειά να κάνουμε”.
Τα εργαλεία, λέει, υπάρχουν ήδη. “Έχουμε τη γνώση. Έχουμε τους επιστήμονες. Τώρα, πρέπει να αρχίσουμε να μιλάμε για αυτό”, λέει. “Επειδή αυτό που βλέπουμε τώρα θα γίνεται μόνο πιο συχνό και πιο έντονο”.
