*Γράφει ο Γιώργος Καραγιάννης
Είναι ίσως το πιο συνηθισμένο καλλωπιστικό φυτό της Ελλάδας και σίγουρα το πιο συνηθισμένο της πρωτεύουσας. Συμβολίζει την ελπίδα, αλλά και τους κινδύνους της ομορφιάς. Να όμως που τώρα έχει ξεσπάσει πόλεμος για τα… άνθη της. Ο λόγος για την πικροδάφνη, καθώς περιβαλλοντικές οργανώσεις, έχοντας ανά χείρας εγκύκλιο του ΕΟΔΥ για την τοξικότητα του φυτού, ζητούν να εκριζωθεί απ’ όπου υπάρχει. Από την άλλη, επιστημονικές οργανώσεις αντιδρούν, κάνοντας λόγο για «υπερβολές», αλλά και για ένα περιβαλλοντικό έγκλημα που ετοιμάζεται…
Μπορεί να ξεκινήσει η επιχείρηση ξεριζώματος εκατομμυρίων πικροδαφνών στην Αττική; Το θαμνώδες φυτό με τα χρωματιστά άνθη βρίσκεται παντού. Σε πάρκα, πεζοδρόμια, προαύλια σχολείων, νησίδες αυτοκινητοδρόμων και λεωφόρων, αστικές δενδροστοιχίες και αστικούς χώρους πρασίνου, όπως το Πεδίον του Άρεως. Ο ΕΟΔΥ, με την εγκύκλιό του προτείνει τουλάχιστον από τα σχολεία να απομακρυνθεί η πικροδάφνη, ώστε να αποτραπεί και ο κίνδυνος δηλητηρίασης των μαθητών. Στην ίδια εγκύκλιο προτείνεται να αφαιρεθεί το φυτό εκτός από τα σχολεία και από τα πεζοδρόμια, τις πλατείες και άλλους δημόσιους χώρους.
«Ξεριζώστε τη»
Πριν από μερικές ημέρες, ο Σύλλογος Εθελοντών Φιλόζωων Εκάλης προσέφυγε στον Δήμο Κηφισιάς, καταγγέλλοντας ότι η Υπηρεσία Πρασίνου του δήμου ετοιμάζεται να φυτέψει και άλλες πικροδάφνες, στη νησίδα της οδού Ρόδων, στην Εκάλη, «όπου έχει ήδη πολλές». Η… ανάσυρση από τον σύλλογο της -πολύ πρόσφατης, αφού εστάλη στις αρχές Μαρτίου- εγκυκλίου του ΕΟΔΥ για την αφαίρεση της πικροδάφνης προκάλεσε νέες διαμάχες.
Όλα είχαν ξεκινήσει λίγο νωρίτερα, από τις παρεμβάσεις περιβαλλοντικών – φιλοζωικών οργανώσεων, δήμων (όπως της Βέροιας) και ιατρικών συλλόγων (όπως της Λάρισας) που επεσήμαιναν την τοξικότητα του καλλωπιστικού φυτού, προκαλώντας την παρέμβαση των Αρχών που πρότειναν… ξερίζωμα. Ακολούθησε πόλεμος ανακοινώσεων, ο οποίος έχει μεταφερθεί και στα social media, με πολίτες-μέλη φιλοζωικών και περιβαλλοντικών οργανώσεων να ζητούν να ακολουθηθεί η σύσταση του ΕΟΔΥ και φορείς να απαντούν «αφήστε ήσυχες τις πικροδάφνες, αν φοβάστε για τα παιδιά σας, να μην τα παρατάτε χωρίς επιτήρηση και τρώνε ό,τι βρίσκουν στα παρτέρια».
Οι επιστήμονες του ΕΟΔΥ εξηγούν ότι ο κίνδυνος προκύπτει από την κατάποση, καθώς «τα παιδιά μπορεί να καταπιούν κατά λάθος φύλλα, άνθη ή σπόρους, ελκυόμενα από τα έντονα χρώματα του φυτού» και οι ενήλικες να καταναλώσουν, εν αγνοία τους, τσάι που παρασκευάζεται από το φυτό, με τη δερματική επαφή που προκαλεί δερματίτιδες ή αλλεργίες, την εισπνοή, καθώς ο καπνός από την καύση πικροδάφνης απελευθερώνει τοξικές αναθυμιάσεις, αλλά και την παρεντερική (έγχυση ή τραύματα), με την τυχαία έκθεση ανοιχτών τραυμάτων ή των ματιών στον χυμό του φυτού. Στις παραπάνω περιπτώσεις, όπως εξηγούν οι επιστήμονες στην εγκύκλιο, η δηλητηρίαση από πικροδάφνη μπορεί να επηρεάσει πολλά μέρη του σώματος, συμπεριλαμβανομένων του καρδιαγγειακού, του γαστρεντερικού και του νευρικού συστήματος, καθώς επίσης το δέρμα και τους οφθαλμούς, οδηγώντας έως και σε θάνατο.
Κάνοντας ειδική αναφορά στα σχολεία και τους κινδύνους για τα παιδιά από τις πικροδάφνες στις αυλές, η εγκύκλιος του ΕΟΔΥ καταλήγει: «Καθώς η πρόληψη είναι πολύ σημαντική και η πικροδάφνη βρίσκεται παντού, συστήνονται τα κάτωθι:
1/ Απομάκρυνση των φυτών πικροδάφνης: Συστήνεται να απομακρύνονται οι πικροδάφνες από δημόσιους χώρους που μπορεί να υπάρξουν παιδιά, όπως σχολεία, αλλά και πάρκα αναψυχής, παιδικές χαρές, πεζοδρόμια και φυσικά από τους κήπους των σπιτιών.Τα φυτά πικροδάφνης πρέπει να αντικατασταθούν με μη τοξικά, ασφαλή για παιδιά, φυτά.
2/ Ενημέρωση: Συστήνεται τα μέλη της σχολικής κοινότητας (εκπαιδευτικοί, προσωπικό, γονείς, σχολικοί νοσηλευτές, καθαριστές), κηπουροί δημόσιων χώρων, υπάλληλοι δήμων και προσωπικό παιδικών χαρών να ενημερωθούν ώστε να αναγνωρίζουν το φυτό πικροδάφνη, να προβούν στις απαραίτητες ενέργειες σε περίπτωση έκθεσης και να ακολουθούν ασφαλείς πρακτικές διαχείρισης των φυτών.
3/ Εκπαίδευση: Συστήνεται τα παιδιά να εκπαιδευτούν ώστε να αναγνωρίζουν και να αποφεύγουν την επαφή με το φυτό πικροδάφνη.
4/ Έλεγχος πρόσβασης και σήμανση: Αν η απομάκρυνση δεν είναι άμεσα εφικτή και μέχρι να αφαιρεθούν τα φυτά πικροδάφνης, συστήνεται η περίφραξη των περιοχών με τις πικροδάφνες ώστε να αποτραπεί η πρόσβαση των παιδιών. Επιπλέον, συστήνεται η σήμανση των φυτών ως τοξικά».
Στην εγκύκλιο του ΕΟΔΥ συμπεριλαμβάνεται και έγγραφο του υπουργείου Υγείας προς το υπουργείο Εσωτερικών, στο οποίο αναφέρονται τα στοιχεία του Κέντρου Δηλητηριάσεων, σύμφωνα με τα οποία, «από τον απολογισμό του έτους 2020 και έκτοτε καταγράφονται 15-20 περιστατικά βρώσης του φυτού ετησίως, από παιδιά ως επί το πλείστον. Ουδέποτε παρέστη ανάγκη χορήγησης αντιδότου στα αναφερθέντα έως τώρα περιστατικά, καθώς παρουσίαζαν ήπια συμπτωματολογία».
«Κάνετε έγκλημα»
Η εγκύκλιος του ΕΟΔΥ έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από επιστημονικούς φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις που εκφράζουν την αντίθεσή τους στην εκρίζωση της πικροδάφνης από τους δημόσιους χώρους. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα αναφέρει η Πανελλήνια Ένωση Επαγγελματιών Γεωτεχνικών και Επιχειρήσεων Πρασίνου (ΠΕΕΓΕΠ), η οποία τονίζει πως «είναι γνωστό από την αρχαιότητα ότι το φυτό διαθέτει τοξικά μέρη. Ωστόσο, η πρόταση για μαζικό ξερίζωμα εκατομμυρίων φυτών κρίνεται οικονομικά, πολιτισμικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά επιζήμια, ενώ προκαλεί έντονο προβληματισμό το γεγονός ότι μια τέτοια απόφαση ελήφθη αβασάνιστα, χωρίς τη δέουσα επιστημονική τεκμηρίωση και χωρίς να συνεκτιμηθούν οι πολυεπίπεδες συνέπειες μιας τέτοιας παρέμβασης».
Ο Διεπιστημονικός Σύλλογος όλων των επιστημόνων και επαγγελματιών που ασχολούνται με το Αστικό / Περιαστικό Πράσινο εξηγεί ότι «παρά το γεγονός ότι η πικροδάφνη είναι εξαιρετικά κοινή στην Ελλάδα, δεν έχουν καταγραφεί ιστορικά τέτοια μεγέθη περιστατικών δηλητηρίασης που να δικαιολογούν μια τόσο ριζική και κάθετη απόφαση. Το έγγραφο του ΕΟΔΥ από το οποίο ξεκίνησε ο δημόσιος πανικός, δεν περιλαμβάνει ανάλυση επικινδυνότητας, που είναι το ουσιαστικό επιστημονικό στοιχείο που μπορεί να αναδείξει επικινδυνότητα. Τα πλέον πρόσφατα στοιχεία του Κέντρου Δηλητηριάσεων είναι αποκαλυπτικά: από το σύνολο των περίπου 22.000 δηλητηριάσεων που συμβαίνουν κάθε χρόνο σε παιδιά 0-14 ετών, μόλις οι 78 οφείλονταν σε μανιτάρια και φυτά, από αυτά τα 71 συνέβησαν εντός σπιτιού και συνολικά, μόλις τα 4 αποδίδονταν σε πικροδάφνη»!
Προτείνει την εφαρμογή μέτρων ενημέρωσης αντί της απομάκρυνσης, καθώς, όπως αναφέρει, «η πικροδάφνη δεν είναι το μοναδικό φυτό που διαθέτει τοξικά μέρη, πλήθος φυτικών ειδών που συναντούμε και στον αστικό ιστό, διαθέτουν αντίστοιχους μηχανισμούς ως άμυνα για την επιβίωσή τους. Μια λογική καθολικής εξάλειψης θα οδηγούσε στην εκρίζωση μεγάλου μέρους της αυτοφυούς, ενδημικής και εγκλιματισμένης βλάστησης, κάτι πρακτικά αδύνατο, οικονομικά ασύμφορο και επιστημονικά έωλο.
Η εκρίζωση και αντικατάσταση εκατομμυρίων φυτών θα επιβαρύνει τους προϋπολογισμούς των ΟΤΑ και του κράτους με δυσβάσταχτα ποσά, τη στιγμή που η πικροδάφνη απαιτεί ελάχιστη διαχείριση και ανταποκρίνεται στις δύσκολες συνθήκες του αστικού περιβάλλοντος.
Ο Ευρωπαϊκός Κλιματικός Νόμος θέτει το νομικό πλαίσιο για μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη έως το 2050. Στο πλαίσιο αυτό, οι κατευθυντήριες γραμμές είναι σαφείς: μέχρι το 2030 δεν επιτρέπεται καμία μείωση του αστικού πρασίνου, αλλά αντιθέτως απαιτείται η ενίσχυσή του. Η μαζική εκρίζωση ενός τόσο διαδεδομένου είδους έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης».
Η Ελληνική Βοτανική Εταιρεία από την πλευρά της εκφράζει τον προβληματισμό και την αντίθεσή της στη σύσταση για την απομάκρυνση της πικροδάφνης από τους δημόσιους χώρους πρασίνου, τονίζοντας ότι «η πικροδάφνη ως μεσογειακό φυτό έχει μεγάλη ανθεκτικότητα στην παρατεταμένη ξηρασία, δεν έχει υψηλές απαιτήσεις στην καλλιέργεια και την ανάπτυξή της, ενώ επιπλέον είναι εξαιρετικά ανθεκτική στη ρύπανση των αστικών περιοχών».
Προειδοποίηση
Την αντίθεσή του στην εκρίζωση του φυτού εκφράζει και ο Σύλλογος «Πεδίον του Άρεως – το πάρκο μας», με τον πρόεδρό του, Δημήτρη Καλαντζή, να αναφέρει ότι «η πικροδάφνη μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη σύμμαχος απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Η εξαιρετική αντοχή της σε ξηρασία και ρύπανση την καθιστά ιδανική για τις συνθήκες που διαμορφώνονται στις πόλεις των καυσώνων. Με το κατάλληλο κλάδεμα μπορεί να λειτουργήσει ως δέντρο με πλούσια σκιά και υψηλή ανθεκτικότητα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα βρίσκεται στο άπλωμα του Ιερού Λόχου στο Πεδίον του Άρεως, όπου οι παλιές πικροδάφνες έχουν διαμορφωθεί σε δενδρώδη μορφή, δημιουργώντας φυσική ομπρέλα δροσιάς στο πάρκο». Ο σύλλογος επικαλείται μάλιστα και επιστημονική άποψη, αυτή του δρος Ιωάννη Μπαζού, ΕΔΙΠ στον Τομέα Οικολογίας και Ταξινομικής του ΕΚΠΑ, ο οποίος αναφέρει ότι «στην πράξη είναι εξαιρετικά απίθανο ένα παιδί να πάθει κάτι από πικροδάφνη, επειδή το φυτό είναι πολύ πικρό. Ένα παιδί δύσκολα θα βάλει στο στόμα του κάτι με τέτοια γεύση, πόσο μάλλον να το καταπιεί σε ποσότητα που θα προκαλέσει δηλητηρίαση». Και τονίζει: «Δεν υπάρχει λόγος να ξεριζώσουμε τις πικροδάφνες. Είναι όμορφο, ανθεκτικό φυτό, προσαρμοσμένο στο αστικό περιβάλλον και την ξηρασία».
Η ταυτότητα της πικροδάφνης
Η πικροδάφνη (Nerium oleander) είναι ένα από τα πιο γνωστά φυτά της Μεσογείου, ήταν το χαρακτηριστικό των ρωμαϊκών συνοικιών, ενώ αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο του ελληνικού τοπίου από την αρχαιότητα. Αναφέρεται μάλιστα σε αρχαία κείμενα από την εποχή του Διοσκουρίδη, αλλά και του Θεόφραστου. Ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος και βοτανολόγος του 4ου αιώνα π.Χ., αναφερόταν στην πικροδάφνη (γνωστή και ως ροδοδάφνη ή νήριον), αναγνωρίζοντας τόσο τις φαρμακευτικές της ιδιότητες (σε πολύ μικρές ποσότητες χρησιμοποιείται ως φάρμακο για την καρδιακή λειτουργία) όσο και την υψηλή της τοξικότητα (προκαλεί ως και ανακοπή καρδιάς).
Ως αυτοφυές, αειθαλές είδος, διακρίνεται για την αντοχή του σε ακραίες συνθήκες ξηρασίας και ρύπανσης, συμβάλλοντας καθοριστικά στη σταθεροποίηση εδαφών, τη δέσμευση μικροσωματιδίων και την ενίσχυση της αστικής βιοποικιλότητας.
Μπορεί να φτάσει από τα 2 έως και τα 6 μέτρα ύψος, παίρνοντας μορφή δέντρου, αναπτύσσοντας σκληρούς, όρθιους βλαστούς και μακριά, λογχοειδή φύλα που σχηματίζουν τριάδες. Αν και τα πιο συνηθισμένα είναι τα ροζ, τα μοβ και τα λευκά, τα άνθη της πικροδάφνης, ανάλογα με την ποικιλία, έχουν χρώμα λευκό, κόκκινο, ροζ, κίτρινο κ.λ.π. και ανθίζουν από την άνοιξη έως το φθινόπωρο. Οι καρποί της ανοίγουν και απελευθερώνουν σπόρους με μικρές τρίχες.
Η πικροδάφνη χρειάζεται ελάχιστη ως και μηδενική φροντίδα (λόγος για τον οποίο έχει επιλεγεί για δημόσιους χώρους), ανήκει στα μακρόβια και ανθεκτικά είδη και επιβιώνει σε φτωχά ή αλκαλικά εδάφη, ενώ αντέχει σε ζέστη, ρύπανση και ξηρασία. Σε ό,τι αφορά τη ρύπανση μάλιστα, αποτελεί σύμμαχό μας, καθώς καθαρίζει τον αέρα, δεσμεύοντας μικροσωματίδια (ΡΜ10- ΡΜ2.5).
ygeiamou.gr
